Przez ostatnie półtora roku z narastającą troską i niepokojem obserwujemy proces, w którym uniwersytety w Serbii poddawane są coraz silniejszej i bardziej bezwzględnej presji politycznej. Jako komisje akademickie Inicjatywy Pracowniczej zjednoczone w Koordynacji Branży „Nauki i Edukacji” chcemy wyrazić pełną solidarność ze studentami i pracownikami zaangażowanymi w walkę o niezależność instytucji, która powinna pozostawać miejscem wolnym od nacisków władzy i arbitralnej ingerencji autorytarnego aparatu władzy.
W Serbii autonomia akademicka jest atakowana przy użyciu bezpośrednich środków przymusu i przemocy. Wejście policji kryminalnej bez uprzedzenia i wielogodzinna obecność funkcjonariuszy, zabezpieczanie sprzętu – władza przypomina, że przy pomocy policji i służb zdolna jest wkroczyć w każdą przestrzeń, zawiesić dotychczasowy porządek, pozbawić ochrony prawnej każdego; obecność mediów prorządowych, które transmitowały działania policji na żywo, to nie „zwykła” interwencja, ale publiczny pokaz siły – jednocześnie próba zdyskredytowania środowiska serbskiej akademii.
Jak mówił w swoim przemówieniu do osób zgromadzonych 31 marca na proteście pod siedzibą Uniwersytetu w Belgradzie jego rektor, Vladan Đokić:
Nie przyszli, by prowadzić śledztwo. Przyszli, by upokorzyć. Przyszli, by powiedzieć każdemu profesorowi, każdemu studentowi, każdemu obywatelowi: zobaczcie, co spotyka tych, którzy nie milczą. (…) Podczas gdy policja wchodziła jednymi drzwiami – studenci przychodzili innymi. Tysiącami. Spontanicznie. Bez wezwania partii, bez organizacji, bez autobusów. Przyszli, bo wiedzą, co się dzieje. Przyszli, bo to jest ich uniwersytet. Przyszli, bo się nie boją. I to właśnie jest prawdziwy obraz dzisiejszego dnia. Nie policja w Rektoracie, lecz studenci przed nim. (…) Szesnaście osób zginęło w Nowym Sadzie. Nikt nie został pociągnięty do odpowiedzialności. Nikt nie został odwołany. Żadne urządzenia nie zostały zabezpieczone. Żadne biura nie zostały przeszukane. Ale kiedy rektor staje po stronie studentów – wtedy pojawia się policja. To mówi wam wszystko, co trzeba wiedzieć o tej władzy. Nie boją się przestępczości. Boją się edukacji.
Zarówno pokaz policyjnej siły, jak i protesty środowiska akademii mają miejsce w cieniu tragicznej śmierci studentki. Okoliczności zdarzenia, do którego doszło 26 marca b.r., pozostają przedmiotem śledztwa, Uniwersytet od samego początku deklarował zaś pełną gotowość do współpracy z organami ścigania. Tym większy niepokój budzi, że podejmowane działania mogą wykraczać poza niezbędne ramy postępowania wyjaśniającego i służyć wywieraniu presji na instytucję pozostającą poza kontrolą aparatu państwa.
Jednocześnie sytuacja wpisuje się w szerszy kontekst polityczny: w ostatnich dniach odbyły się wybory lokalne w wybranych gminach, którym towarzyszyły liczne doniesienia o przypadkach przemocy, gróźb i zastraszania wyborców przy całkowitej bierności organów porządkowych. W tym świetle działania podejmowane wobec środowiska akademickiego mogą być postrzegane jako element utrwalonego już wzorca, w którym dochodzi do systematycznego naruszania standardów demokratycznych oraz instrumentalnego wykorzystywania instytucji państwowych.
Wobec powyższego pragniemy wyrazić pełną solidarność z Uniwersytetem w Belgradzie, ze wszystkimi członkami wspólnoty akademickiej, a zarazem podkreślić nasz głęboki podziw dla ich odwagi i determinacji do walki z władzą – systemem, który godzi w autonomię instytucji, którą współtworzą, i fundamenty życia akademickiego jako takiego.
Wzywamy władze Republiki Serbii do zaprzestania działań podważających niezależność uniwersytetów, do poszanowania wolności akademickiej oraz do zapewnienia przejrzystego, rzetelnego i niezależnego śledztwa w sprawie tragicznej śmierci studentki. Uniwersytety muszą pozostać przestrzeniami wolnymi od politycznego przymusu i ingerencji. Wszelkie próby jego podporządkowania stanowią zagrożenie dla całego porządku demokratycznego.
W pełni popieramy list otwarty, który organizacje związkowe działające na uniwersytetach w Serbii przygotowały w odpowiedzi na opisane wyżej wydarzenia (tłum. Magdalena Sztandara):
My, niżej podpisane organizacje związkowe reprezentujące dziesięć wydziałów uniwersytetów w Nowym Sadzie, Belgradzie i Niszu, ostro potępiamy wczorajsze wtargnięcie funkcjonariuszy policji kryminalnej do siedziby Rektoratu Uniwersytetu w Belgradzie. Ten akt stanowi bezpośredni atak na autonomię uniwersytetu, która jest zagwarantowana Konstytucją oraz obowiązującym ustawodawstwem Republiki Serbii.
Uważamy, że każde działanie organów państwowych odnoszące się do instytucji szkolnictwa wyższego powinno być podejmowane z pełnym poszanowaniem konstytucyjnie zagwarantowanej autonomii uniwersytetu, wolności akademickich oraz godności społeczności akademickiej.
Uniwersytet jest jedną z fundamentalnych instytucji życia społecznego. Jego niezależność oraz niezakłócone funkcjonowanie muszą być chronione przed wszelkimi formami nacisku, w tym również przed działaniami, które mogą być interpretowane jako demonstracja siły.
Zwracamy szczególną uwagę, że tego typu interwencje, zwłaszcza przy niejasnym lub wątpliwym uzasadnieniu, mogą prowadzić do naruszenia zaufania pomiędzy środowiskiem akademickim a innymi instytucjami państwowymi, a także do wytwarzania atmosfery niepewności wśród pracowników i studentów. Jesteśmy przekonani, że wszelkie kwestie dotyczące funkcjonowania uniwersytetu powinny być rozwiązywane w drodze dialogu instytucjonalnego, z poszanowaniem obowiązujących procedur oraz zasad prawa.
Opowiadamy się za konsekwentnym przestrzeganiem autonomii uniwersytetu, wolności akademickich oraz praw pracowniczych jako fundamentalnych wartości, na których opiera się współczesne społeczeństwo demokratyczne.
Autonomia uniwersytetu nie jest przywilejem profesorów, lecz jednym z filarów demokratycznego społeczeństwa. Związki zawodowe będą konsekwentnie sprzeciwiać się wszelkim formom nacisku oraz bronić interesów pracowników i całej społeczności akademickiej, wykorzystując do tego wszelkie dostępne środki.
Sygnatariusze:
Związek Zawodowy Wydziału Sztuki Muzycznej – SFAMU
Związek Zawodowy Wydziału Sztuk Stosowanych w Belgradzie – koLEKtiv FPU
Związek Zawodowy Wydziału Sztuk Dramatycznych Uniwersytetu Sztuk w Belgradzie
Związek Zawodowy Pracowników Wydziału Filozoficznego w Belgradzie
Niezależny Związek Zawodowy Wydziału Sztuk w Niszu
Związek Zawodowy Wydziału Nauk Technicznych w Nowym Sadzie
Związek Zawodowy Wydziału Matematyczno-Przyrodniczego w Nowym Sadzie „SIGMA”
Niezależny Związek Zawodowy Wydziału Filozoficznego w Nowym Sadzie
Niezależny Związek Zawodowy Wydziału Technologicznego w Nowym Sadzie
Organizacja Związkowa Wydziału Pedagogicznego w Somborze
Opracowanie:
Magdalena Sztandara
(Komisja Międzyzakładowa przy Uniwersytecie Jagiellońskim)
Jan Skarbek-Kazanecki
(Łódzka Komisja Akademicka)