Wywiad z dr. Adamem Mrozowickim, socjologiem i badaczem związków zawodowych.

Obok spadku uzwiązkowienia, czyli odsetka pracowników należących do związków zawodowych, jakie są inne przejawy kryzysu organizacji pracowniczych?
   Analizując tę kwestię wymieniam zawsze cztery powiązane ze sobą poziomy: aspekt polityczny związków zawodowych, członkostwo, spory i układy zbiorowe oraz zdolność do mobilizacji. Członkostwo nie jest celem samym w sobie, oprócz związków, które definiują siebie jako organizacje masowe i potrzebują tego w wymiarze przetargowym i politycznym. Zresztą to nie tylko problem liczby członków, ale kogo związek reprezentuje. Czy zapisani do danej organizacji odzwierciedlają zróżnicowanie rynku pracy, demograficzne, form zatrudnienia itd?

Niebawem nakładem Wydawnictwa Naukowego Scholar ukaże się praca zbiorowa pt. „Organizowanie związków zawodowych w Europie: badania i praktyka” pod redakcją Jana Czarzastego i Adama Mrozowickiego.

Bez wątpienia jest to jedna z nielicznych na gruncie polskim prób zdiagnozowania sytuacji ruchu związkowego i w jakiejś mierze kontynuacja prac Juliusza Gardawskiego, którego książki takie jak: „Związki zawodowe na rozdrożu” z 2001 roku czy powstała pod jego redakcją: „Rozpad Bastionu? Związki zawodowe w gospodarce prywatyzowanej” z 1999 roku są już klasycznymi opisami kryzysu zorganizowanego ruchu pracowniczego.

Sprawnie działająca organizacja związkowa musi posiadać informacje na temat funkcjonowania swojego zakładu pracy, a także całej branży czy nawet orientować się w ogólnej sytuacji ekonomicznej, społecznej i politycznej w kraju. Bez tego trudno sobie wyobrazić racjonalną obronę interesów załogi zarówno na co dzień, jak też w szczególności podczas prowadzenia sporu zbiorowego czy występowania w obronie pracowników przy zwolnieniach grupowych.  Z doświadczenia wiemy jednak, że przedstawiciele załogi i związków zawodowych często nie są dostatecznie uzbrojeni w wiedzę na temat przedsiębiorstwa czy branży. W takim przypadku podczas konfrontacji z przedstawicielami pracodawcy (prawnikami, ekonomistami, socjologami i psychologami), pracownicy stoją na gorszej pozycji i są bardziej skłonni do ustępstw. Nie mają dostatecznie ugruntowanego przekonania o słuszności swoich postulatów, opinii i interpretacji sytuacji. Tymczasem wiedza, którą możemy mieć do dyspozycji, nie jest niczym tajemnym i istnieje wiele sposób na pozyskanie informacji niezbędnych do prowadzenia działalności związkowej. Jednym z głównych zadań organizacji związkowych jest wspieranie merytoryczne pracowników w ich walce o lepsze warunki pracy i płace, a także o konieczne zmiany systemowe – polityczne i społeczne.

Wrześniowe Ogólnopolskie Dni Protestu przeprowadzono pod hasłami: wzrostu płacy minimalnej, wycofania się rządu ze zmian w zasadach rozliczania czasu pracy, ograniczenia dla stosowania „umów śmieciowych” oraz obniżenia wieku emerytalnego.

Chociaż postulaty te miały raczej defensywny i ograniczony charakter, to i tak wywołały prawdziwą furię liberalnych publicystów ekonomicznych: Bartosz Marczuk w Rzeczpospolitej stwierdził, że „spełnienie postulatów związkowych pozbawiłoby pracy kilkaset tysięcy osób i doprowadziłoby Polskę do ruiny” („Związkowcy kontra PKB”, 12 września 2013). Witold Gadomski na łamach Gazety Wyborczej ostrzegał, że wzrost płacy minimalnej i „usztywnienie czasu pracy” to prosta droga do kryzysu w stylu Grecji lub Portugalii („Związkowcy bronią starego świata”, 17 września 2013). Wtórowali mu Jan Rutkowski (ekspert Banku Światowego) i Leszek Baj, również na łamach Gazety, tłumaczący, że niski poziom płac w Polsce wynika z niewielkiej wydajności pracy i archaicznej struktury gospodarki, oraz że jest czynnikiem przyciągającym nowe inwestycje („Polskie buraki kontra niemieckie procesory. Nasza praca a płaca”, 9 września 2013). Wreszcie, związkom zawodowym zarzucono, że „chcą opóźnić procesy modernizacji, które niszczą świat fabryk”, ponieważ „nie walczą o interesy większości ani o gospodarkę innowacyjną” (ponownie Witold Gadomski w Wyborczej). Większość publicystów namawiała także reprezentatywne centrale do powrotu do Komisji Trójstronnej i wycofania się z protestów jako formy walki o prawa pracownicze.

Po II wojnie światowej wiele zantagonizowanych do tej pory partii opowiadać się zaczęło za klasowym kompromisem w przekonaniu, że zarówno kapitalizm jak też komunizm w czystej postaci zawiodły. Jak opisuje to David Harvey, na Zachodzie zaczęło dominować przekonanie, że „państwo powinno starać się zapewnić obywatelom pełne zatrudnienie, wzrost gospodarczy, oraz dobrobyt, oraz że dla osiągnięcia tych celów należy bez skrępowania korzystać z możliwości jakie daje władza państwowa – ma ona działać równolegle z procesami rynkowymi, a w razie potrzeby w nie ingerować lub nawet je zastępować”. (1)   Istotną rolę w tak zaplanowanym ładzie społeczno-politycznym miały odegrać związki zawodowe. Upowszechnił się, w większej lub mniejsze mierze, korporacjonistyczny (2)   model funkcjonowania organizacji pracowniczych, posiadających znaczne instytucjonalne wpływy nie tylko w ramach państwa, ale także poszczególnych przedsiębiorstw. W ten sposób miała się odbyć korekta, nie tylko dystrybucji, ale także uznania w obrębie kapitalistycznych stosunków własnościowych.

22 Sierpnia odbyła się kolejna rozprawa przeciwko firmie Baltic Spinning, podczas której domagaliśmy się uznania przez sąd zwolnienia z pracy Adama Zygańskiego i dwóch innych pracowników za bezpodstawne i niezgodne z prawem. Podczas rozprawy zeznawało czworo świadków: była główna asystent dyrektora do spraw kadr, dwóch pracowników produkcji (w tym jeden już tam niepracujący), oraz dyrektor techniczny. Trzech pierwszych zeznało, że jedynym powodem zwolnienia było założenie i kierowanie organizacją zakładową OZZ Inicjatywa Pracownicza.